KAMU PARASI, AÇIK HESAP, SAĞLAM DEVLET

Hazine ve Maliye Teşkilatı

Bütçe, vergi, hazine, borç, muhasebe ve mali risk tek görünüm altında yönetilecek; karar, uygulama, kayıt ve denetim yetkileri birbirinden ayrılacaktır.

Bu sayfa mevcut Hazine ve Maliye Bakanlığının merkez, taşra ve bağlı hizmet yapısını sıfırdan ele alır. Korunacak mali kapasiteyi, ayrılacak yetkileri, kaldırılacak mükerrer katmanları, yeni bütçe ve gelir düzenini, kamu borcunu, mali denetimi ve vatandaşın haklarını adım adım açıklar.

BUGÜNKÜ TEMEL SORUN

Kamu parasının toplanması, borçlanılması ve harcanması tek bakışta izlenememektedir

Kamu maliyesi vergi, bütçe, hazine, borç, muhasebe, kamu işletmeleri, finansal piyasalar ve denetim gibi birbirine bağlı alanlardan oluşur. Bu alanlar aynı devlet bilançosunun parçalarıdır; ancak vatandaş çoğu zaman kararın nerede alındığını, yükün hangi kaynaktan karşılandığını ve sonucun kim tarafından denetlendiğini göremez.

Mevcut Hazine ve Maliye Bakanlığı geniş bir uzmanlık kapasitesine sahiptir. Buna rağmen politika hazırlama, gelir düzenleme, tahsilat, vergi incelemesi, nakit yönetimi, borçlanma, kamu muhasebesi ve kamu şirketlerinin gözetimi aynı merkezde toplandığında görevler arasında çıkar çatışması ve sorumluluk belirsizliği doğabilir.

Yeni modelin başlangıç ilkesi açıktır: kamu parasına ilişkin her yetki önceden tanımlanacak, aynı işlemi hazırlayan, uygulayan, kaydeden ve denetleyen birimler birbirinden ayrılacak; bütçe hakkı TBMM’de, icra sorumluluğu Başbakanda, mali uygulama ise uzman teşkilatta olacaktır.

SORUNUN KÖKÜ

Mali kararların kısa vadeli ihtiyaçlara bağlanması devletin uzun vadeli dengesini zayıflatabilir

Bütçe açığı, kamu borcu, vergi istisnası, garanti ve kamu şirketi yükümlülükleri yalnız içinde bulunulan yılın meselesi değildir. Bugün alınan kararlar gelecek yılların gelirini, harcama alanını ve vatandaşın vergi yükünü etkiler.

Mali kararlar açık bir orta ve uzun vadeli çerçeveye bağlanmadığında seçim takvimi, günlük piyasa baskısı veya kurumlar arası pazarlık kaynak dağılımını belirleyebilir. Bu durum yatırım önceliklerini bozar, beklenmeyen yükümlülükleri büyütür ve kamuya güveni azaltır.

Çözüm katı ve değişmez bir bütçe değil; değişikliklerin gerekçesini, maliyetini ve gelecek yıllara etkisini görünür kılan kurallı bir sistemdir. Her mali karar aynı veri tabanı, aynı sınıflandırma ve aynı hesap verme zinciri içinde izlenecektir.

MEVCUT YÖNETSEL ŞEMA

Bugünkü Bakanlık hazine, maliye, vergi ve ekonomik program birimlerini geniş bir merkez ve taşra yapısında toplamaktadır

Güncel yapıda Kamu Mali Yönetim ve Dönüşüm, Muhasebat, Kamu Finansmanı, Kamu Sermayeli Kuruluş ve İşletmeler, Dış Ekonomik İlişkiler, Finansal Piyasalar ve Kambiyo, Ekonomik Programlar ve Araştırmalar, Gelir Düzenlemeleri, Personel ve hukuk hizmetleri gibi genel müdürlükler bulunmaktadır.

Vergi Denetim Kurulu, Mali Suçları Araştırma Kurulu, teftiş, iç denetim, strateji geliştirme, bilgi teknolojileri ve destek birimleri merkez yapıyı tamamlar. Defterdarlıklar taşrada; Gelir İdaresi ise vergi uygulaması ve tahsilatında ayrı bir hizmet kapasitesi olarak çalışır.

Yeni yapılanma bu bilgi ve personel birikimini ortadan kaldırmayacaktır. Korunacak teknik kapasite, açık görev sınırları içinde yeniden düzenlenecek; bakan yardımcılığı katmanları ve mükerrer koordinasyon kanalları yerine işlev esaslı, kayıtlı ve ölçülebilir bir merkez yapısı kurulacaktır.

DÖNÜŞÜMÜN ANA İLKESİ

Hazine ve Maliye Bakanlığı, yetkileri ayrıştırılmış Hazine ve Maliye Teşkilatına dönüşecektir

Teşkilat Başbakanın genel anayasal sorumluluğu altında çalışır. Teşkilat Başkanı bütçe uygulaması, gelir sistemi, nakit ve borç yönetimi, kamu muhasebesi ve mali risklerin kurumsal sorumlusudur; siyasi hedefleri tek başına belirleyemez.

Devlet Planlama Teşkilatı uzun vadeli kalkınma hedeflerini ve yatırım önceliklerini belirler. Hazine ve Maliye Teşkilatı bu hedeflerin mali çerçevesini kurar, kaynak sınırını hesaplar ve bütçeye dönüştürür. İki teşkilat birbirinin yerine geçmez.

Merkez yapısı politika, uygulama, kayıt ve denetim işlevlerini ayırır. Böylece aynı birim hem kural yazan, hem parayı kullanan, hem kaydı tutan, hem de kendi işlemini denetleyen konumda olmayacaktır.

ANAYASAL KONUM

Teşkilat kamu maliyesinin yürütme organıdır; TBMM’nin bütçe hakkını ve bağımsız kurumların yetkisini kullanamaz

TBMM bütçeyi, kesin hesabı, vergilerin kanuniliğini, borçlanma sınırlarını ve büyük mali taahhütleri kanunla belirler. Teşkilat bu yetkilerin sahibi değil, Meclisin verdiği çerçeveyi uygulayan ve sonuçlarını açıklayan kuruluştur.

Sayıştay dış denetimi, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası para politikasını, Kamu İhale Kurumu ihale düzenini ve bağımsız mali düzenleyiciler kendi görevlerini yürütür. Teşkilat bu kurumlara talimat veremez veya denetim alanlarını üstlenemez.

Başbakan mali politikanın siyasi sorumluluğunu taşır. Teşkilat Başkanı alınan kararların hukuka, bütçeye ve mali disipline uygun uygulanmasından sorumludur; sorumluluk siyasi makam ile teknik idare arasında kaybolmaz.

TEŞKİLAT BAŞKANI

Kurumun başı mali uzmanlık, gerçek yöneticilik deneyimi ve çıkar çatışmasından uzaklıkla seçilecektir

Teşkilat Başkanı için kamu maliyesi, hazine, ekonomi, bankacılık, muhasebe veya mali hukuk alanlarında güçlü mesleki birikim ve en az on yıl fiilî yöneticilik deneyimi aranır. Deneyim unvanla değil, doğrulanabilir karar ve ekip sorumluluğuyla ölçülür.

Adayın mal bildirimi, finansal ilişkileri, yakınlarının kamu sözleşmeleri ve görev sonrası özel sektör bağlantıları incelenir. Atama gerekçeli olarak yayımlanır ve yargı denetimine açık olur.

Başkanın görevi siyasi söylem üretmek değil, kamu maliyesinin güvenilir biçimde işlemesini sağlamaktır. Bireysel vergi incelemesine, ihale kararına, bağımsız kurul işlemine veya Merkez Bankası kararına müdahale edemez.

MERKEZ YAPISI

Merkez teşkilatı on dört açık hizmet alanı üzerinden çalışacaktır

Merkezde Bütçe ve Mali Yönetim, Gelir Politikası, Kamu Muhasebesi, Nakit ve Borç Yönetimi, Mali Risk ve Garantiler, Kamu Varlıkları, Finansal Piyasalar, Dış Finansman, Ekonomik Analiz, Hukuk ve Muhakemat, Dijital Mali Sistemler, İnsan Kaynakları, İç Kontrol ve Destek hizmet alanları bulunur.

Vergi Denetim Kurulu ile Mali Suçları Araştırma Kurulu işlevsel bağımsızlık taşıyan özel birimler olarak düzenlenir. Gelir İdaresi vatandaş ve mükellefle doğrudan temas eden operasyonel hizmet kurumu olarak ayrı kurumsal kimliğini korur.

Her dosyanın tek sorumlu birimi, işlem süresi, veri kaynağı ve onay seviyesi bulunur. Mükerrer genel müdürlükler birleştirilir; uzmanlık kaybolmadan karar basamakları kısaltılır.

PLANLAMA İLE MALİYE ARASINDAKİ SINIR

Devlet Planlama Teşkilatı yönü, Hazine ve Maliye Teşkilatı mali imkânı belirleyecektir

Devlet Planlama Teşkilatı beş, on, yirmi ve elli yıllık hedefleri, sektörel dönüşümü ve kamu yatırım önceliklerini hazırlar. Hazine ve Maliye Teşkilatı bu hedeflerin finansman ihtiyacını, gelir kapasitesini, borç etkisini ve bütçe sınırını hesaplar.

Plan mali kaynağı yok sayamaz; maliye de yalnız kısa vadeli tasarruf gerekçesiyle anayasal planı etkisizleştiremez. Uyuşmazlıklar ortak kurulda gerekçeli seçeneklerle Başbakana sunulur ve karar kayda alınır.

Böylece planlama bütçeden, bütçe de uzun vadeli devlet hedeflerinden kopmaz. Kamu yatırımları siyasi yakınlıkla değil plan önceliği, toplumsal fayda ve yaşam döngüsü maliyetiyle sıralanır.

BÜTÇE HAZIRLIĞI

Bütçe kapalı pazarlık değil, hedef ve maliyet ilişkisini gösteren anayasal belge olacaktır

Her kamu kurumu bütçe teklifini faaliyet, hedef, birim maliyet ve beklenen sonuçla birlikte sunar. Yalnız önceki yılın ödeneğini artırmaya dayalı bütçe hazırlığı sona erer.

Teşkilat teklifler arasında karşılaştırma yapar, gelir tahminini ve borç sınırını hesaplar, alternatif senaryolar hazırlar. Başbakanın bütçe tercihi gerekçesiyle birlikte TBMM’ye sunulur.

Yıl içinde ek ödenek, aktarma ve yedek ödenek kullanımı önceden belirlenmiş eşiklere bağlanır. Büyük değişiklikler TBMM onayı olmadan yapılamaz; küçük değişiklikler de açık veri olarak yayımlanır.

GELİR POLİTİKASI

Vergi sistemi tahsilat ihtiyacına göre değil adalet, açıklık ve sürdürülebilirlik ilkelerine göre kurulacaktır

Gelir Politikası birimi vergi türlerini, istisnaları, muafiyetleri ve teşvikleri bütünlük içinde değerlendirir. Her vergi değişikliğinin gelir dağılımına, üretime, istihdama ve kayıt dışılığa etkisi önceden hesaplanır.

Vergi istisnaları görünmeyen kamu harcaması sayılır. Yararlanan kesim, yıllık maliyet, süresi ve hedefi bütçe ekinde açıklanır; süresiz ve ölçülemeyen istisnalar kendiliğinden devam etmez.

Verginin kanuniliği korunur. Teşkilat idari düzenlemeyle yeni vergi koyamaz, kanunda bulunmayan yükümlülük yaratamaz ve kişiye veya şirkete özel vergi ayrıcalığı veremez.

GELİR İDARESİ

Vergi uygulaması ve tahsilat, vatandaşın doğrudan muhatap olduğu uzman hizmet kurumu tarafından yürütülecektir

Gelir İdaresi beyanname, tahakkuk, tahsilat, mükellef hizmetleri, borç yapılandırma uygulaması ve vergi dairesi işlemlerinden sorumludur. Gelir politikasını hazırlayan birimden ayrı çalışır.

Mükellefin tek dijital hesabı bulunur; borç, ödeme, tebligat, düzeltme ve itiraz aşamaları aynı ekranda izlenir. İşlem süreleri ve idarenin cevap yükümlülüğü kanunla belirlenir.

İdare tahsilat hedefi uğruna hukuku aşamaz. Personel performansı yalnız topladığı tutarla değil doğru işlem, zamanında cevap, uyuşmazlık oranı ve mükellef memnuniyetiyle ölçülür.

VERGİ DENETİMİ

Vergi incelemesi gelir toplama baskısından ve kişisel talimattan korunacaktır

Vergi Denetim Kurulu risk analizi, sektör verisi ve nesnel seçim ölçütleriyle inceleme yapar. Kimlerin inceleneceğine siyasi makam, Teşkilat Başkanı veya gelir tahsilat birimi bireysel talimat veremez.

İncelemeye başlama nedeni, kapsam, süre ve istenecek belgeler kayıt altına alınır. Mükellef savunma, belgeye erişim ve gerekçeli rapor hakkına sahiptir.

Kurulun yıllık risk modeli ve toplu sonuçları yayımlanır; kişisel vergi sırrı korunur. Denetim gelir hedefi üretmek için değil, eşit uygulamayı ve gönüllü uyumu güçlendirmek için kullanılır.

MÜKELLEF HAKLARI

Vergi karşısında vatandaş yalnız yükümlü değil, hak sahibi olacaktır

Her mükellef işlemin hukuki dayanağını, hesabını, süresini ve başvuru yolunu açıkça görür. Karmaşık mevzuatın sonucu vatandaşın üzerine bırakılamaz.

Bağımsız bir Mükellef Hakları Birimi, gecikme, kötü muamele, çelişkili görüş ve sistem hatalarını inceler. Birim vergi borcunu silemez; fakat idari kusurun giderilmesini ve işlemin yeniden ele alınmasını sağlayabilir.

Aynı konuda farklı vergi dairelerinin farklı uygulama yapması önlenir. Bağlayıcı idari görüşler anonimleştirilerek yayımlanır ve geriye yürütülen sürpriz yorumlar sınırlandırılır.

KAMU MALİ YÖNETİMİ

Harcama kuralları tüm kamu idarelerinde aynı mali dil ve kontrol düzeniyle uygulanacaktır

Kamu Mali Yönetim birimi bütçe sınıflandırması, harcama kuralları, mali hizmetler standardı ve iç kontrol çerçevesini belirler. Kurumların hizmet kararını üstlenmez; mali uygunluk ve kayıt standardı sağlar.

Ön mali kontrol her işlemi durduran merkezî vesayet aracına dönüşmez. Riskli, yüksek tutarlı ve istisnai işlemler yoğun; rutin işlemler otomatik ve örneklem esaslı kontrol edilir.

Mali mevzuat sadeleştirilir ve tek dijital rehberde yayımlanır. Aynı işlem için birden fazla genelge ve çelişkili görüş üretilemez.

KAMU MUHASEBESİ

Devletin bütün varlık ve yükümlülükleri tek ve karşılaştırılabilir muhasebe düzeninde görülecektir

Muhasebat birimi merkezî yönetim, sosyal güvenlik, yerel yönetimler ve kamu işletmelerinden gelen mali veriyi ortak standartta toplar. Bütçe gerçekleşmesi ile devlet bilançosu birbirinden kopuk tutulmaz.

Yalnız nakit giriş ve çıkışı değil; taşınmazlar, alacaklar, garantiler, emeklilik yükleri ve diğer koşullu yükümlülükler de uygun ölçüde kayda alınır. Böylece geleceğe bırakılan mali yük görünür olur.

Hesaplar dönem sonunda topluca değil, mümkün olan ölçüde gerçek zamanlı izlenir. Hatalı kayıtlar kaynağında düzeltilir ve kurumlar arası mutabakat otomatik yapılır.

NAKİT YÖNETİMİ

Kamu nakdi tek görünüm altında, hizmetleri aksatmadan ve atıl kaynak bırakmadan yönetilecektir

Nakit Yönetimi birimi günlük gelir, ödeme ve borçlanma ihtiyacını birlikte planlar. Kamu hesaplarının gereksiz biçimde dağılması ve atıl nakdin aynı anda yüksek faizle borçlanmaya yol açması önlenir.

Tek hazine hesabı kamu kurumlarının hukuki bütçe yetkisini ortadan kaldırmaz. Yalnız nakdin güvenli ve verimli yönetimini sağlar; hangi kurumun hangi ödeneğe sahip olduğu ayrı kayıtta korunur.

Ödeme öncelikleri kanunla belirlenir. Maaş, sosyal hak, afet ve temel kamu hizmeti ödemeleri keyfî biçimde ertelenemez; nakit sıkışıklığı halinde alınacak tedbirler önceden tanımlanır.

BORÇ VE RİSK YÖNETİMİ

Borçlanma günlük açık kapatma aracı değil, sınırları ve riskleri açıklanmış kamu finansmanı işlemi olacaktır

Kamu Finansmanı birimi borcun vade, para birimi, faiz, yeniden finansman ve likidite riskini birlikte yönetir. En düşük anlık maliyet yerine uzun vadeli toplam risk esas alınır.

Yıllık borçlanma programı, stratejik ölçütler ve sapmalar düzenli olarak yayımlanır. Piyasa işlemlerinde eşit erişim ve kayıtlı ihale usulü korunur.

Borçlanma sınırının aşılması ancak kanunda gösterilen olağanüstü koşullarda ve TBMM onayıyla mümkündür. Geçici düzenlemeler kalıcı borçlanma yetkisine dönüşemez.

GARANTİLER VE KOŞULLU YÜKÜMLÜLÜKLER

Kamu garantileri bütçe dışında görünmeyen borç alanı olmaktan çıkarılacaktır

Hazine garantileri, kamu-özel işbirliği taahhütleri, alım garantileri ve borç üstlenim ihtimalleri ortak risk sicilinde tutulur. Her yeni taahhüt verilmeden önce en kötü durum maliyeti hesaplanır.

Garanti kararı yatırım kararından ayrı değerlendirilir. Projeyi savunan kurum tek başına garanti veremez; Teşkilat mali riski inceler, yüksek tutarlı yükümlülükler TBMM onayına sunulur.

Gerçekleşen ve beklenen garanti ödemeleri bütçe belgelerinde açıklanır. Ticari sır gerekçesi toplam kamu riskinin saklanmasına izin vermez.

KAMU VARLIKLARI

Devlet taşınır, taşınmaz ve finansal varlıklarını ortak sicil ve kamu yararı ölçütüyle yönetecektir

Kamu varlıkları birimi taşınmazları, şirket paylarını, alacakları ve diğer mali varlıkları ortak envanterde izler. Bir kurumun kullanmadığı varlık diğer kurumların ve kamunun bilgisi dışında tutulamaz.

Satış, kiralama, devir ve tahsis işlemlerinde değerleme, rekabet ve gerekçe zorunludur. Kamu varlığı kısa vadeli gelir sağlamak amacıyla gerçek değerinin altında elden çıkarılamaz.

Stratejik varlıklar için özel koruma ölçütleri belirlenir. Devir kararının hizmet, güvenlik, rekabet ve gelecek kuşaklar üzerindeki etkisi birlikte değerlendirilir.

KAMU İŞLETMELERİ

Kamu şirketleri siyasi kadro alanı değil, açık hedef ve profesyonel yönetimle çalışan kuruluşlar olacaktır

Kamu Sermayeli Kuruluşlar birimi şirketlerin mülkiyet politikasını, sermaye ihtiyacını, temettü düzenini ve kamu hizmeti yükümlülüklerini izler. Günlük ticari kararlara müdahale etmez.

Yönetim kurulları mesleki yeterlik, sektör deneyimi ve çıkar çatışması denetimiyle belirlenir. Kamu görevlisi olmak tek başına yönetim kurulu üyeliği için yeterli sayılmaz.

Şirketin ticari zararı ile devletin verdiği kamu hizmeti görevi ayrılır. Görev zararı önceden bütçelenir; verimsizlik kamu hizmeti gerekçesiyle gizlenemez.

FİNANSAL PİYASALAR VE KAMBİYO

Piyasa düzeni öngörülebilir kurallarla yürütülecek, bağımsız düzenleyicilerin alanına müdahale edilmeyecektir

Teşkilat kambiyo rejimi, finansal altyapı politikası, sigortacılık ve devletin finansal piyasa ilişkileri için genel çerçeve hazırlar. BDDK, SPK ve diğer bağımsız düzenleyicilerin bireysel kararlarını alamaz.

Sermaye hareketlerine veya döviz işlemlerine getirilecek sınırlamalar kanuni dayanak, süre, amaç ve etki değerlendirmesine bağlanır. Geçici tedbirler belirsiz süreyle devam ettirilemez.

Piyasa katılımcıları kurallara eşit erişir. Düzenleme taslakları olağanüstü durumlar dışında görüşe açılır ve yürürlük tarihi öngörülebilir biçimde belirlenir.

MERKEZ BANKASI İLE SINIR

Maliye politikası ile para politikası koordineli olacak, fakat tek merkezde birleşmeyecektir

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası fiyat istikrarı ve para politikası görevini kurumsal bağımsızlık içinde yürütür. Hazine ve Maliye Teşkilatı faiz, likidite veya para basımı konusunda talimat veremez.

Borçlanma ve nakit yönetimi kararları para politikasının etkisini dikkate alır. Koordinasyon toplantıları kayıtlı gündem ve veri paylaşımıyla yürür; karar yetkileri birbirine devredilmez.

Merkez Bankası bilançosu bütçe açığını örtmek veya kamu şirketlerini dolaylı finanse etmek için kullanılamaz. Kâr aktarımı ve Hazine ilişkileri önceden belirlenmiş kurallara bağlanır.

DIŞ FİNANSMAN

Uluslararası finansman Dışişleri ve planlama kurumlarıyla tek devlet dosyası üzerinden yürütülecektir

Dış Ekonomik İlişkiler birimi uluslararası finans kuruluşları, dış kredi, hibe ve ekonomik işbirliği dosyalarını mali açıdan yönetir. Dışişleri Teşkilatı siyasi ve diplomatik çerçeveyi, Devlet Planlama Teşkilatı yatırım önceliğini belirler.

Kredi sözleşmelerinin maliyeti, kur riski, koşulları ve kullanım alanı imza öncesinde açıklanır. Gizli yan taahhüt ve bütçe dışında geri ödeme yükümlülüğü oluşturulamaz.

Dış kaynak kullanan kurumların sonuçları izlenir. Kullanılmayan kredi, gecikme maliyeti ve hedef dışı harcama sorumlularıyla birlikte raporlanır.

MALİ SUÇLARLA MÜCADELE

Mali Suçları Araştırma Kurulu siyasi dosya üreten değil, finansal suç ağlarını analiz eden bağımsız teknik merkez olacaktır

MASAK şüpheli işlem bildirimlerini, suç geliri aklama, terörizmin finansmanı ve yasa dışı finans ağları bakımından analiz eder. Bireysel kişi veya kuruluş hakkında siyasi talimatla dosya açamaz.

Ve ri erişimi amaçla sınırlı, kayıtlı ve denetlenebilir olur. Analiz ile soruşturma ayrılır; MASAK bulguyu yetkili adli makama iletir, suçluluk kararı vermez.

Kurulun teknik bağımsızlığı, personel uzmanlığı ve bilgi güvenliği güçlendirilir. Toplu faaliyet sonuçları yayımlanırken soruşturma gizliliği ve masumiyet karinesi korunur.

KAMU İHALELERİYLE İLİŞKİ

Bütçe uygulaması ile ihale düzenleme ve itiraz yetkisi birbirinden ayrı tutulacaktır

Hazine ve Maliye Teşkilatı harcama sınırını, mali kontrolü ve ödeme kaydını yürütür. Kamu İhale Kurumu ihale kurallarını ve itirazları bağımsız biçimde değerlendirir.

Teşkilat belirli şirket lehine şartname, istisna veya ödeme düzeni kuramaz. İhale istisnalarının mali büyüklüğü ve gerekçesi yıllık raporda topluca açıklanır.

Sözleşme değişiklikleri, fiyat farkları ve süre uzatımları ilk ihale bedeliyle birlikte izlenir. İhalenin düşük bedelle alınıp sonradan sınırsız büyütülmesi engellenir.

YEREL YÖNETİM MALİYESİ

Yerel yönetimlerin mali özerkliği korunacak, ortak hesap standardı ve risk denetimi kurulacaktır

Yerel yönetimler kendi bütçelerini seçilmiş organlarıyla hazırlar. Hazine ve Maliye Teşkilatı günlük harcamaya müdahale edemez veya siyasi gerekçeyle kaynak akışını kesemez.

Pay dağıtımı nesnel ve kanuni formülle yapılır. Borçlanma, garanti ve büyük yatırım riskleri ortak mali veri sisteminde izlenir.

Yerel mali krizlerde otomatik müdahale yerine kademeli iyileştirme planı uygulanır. Vatandaşın temel hizmeti korunurken karar veren yerel yöneticinin sorumluluğu ortadan kaldırılmaz.

AFET VE MALİ DAYANIKLILIK

Afetlerin mali yükü olaydan sonra aranan kaynakla değil, önceden kurulmuş güvenceyle karşılanacaktır

Afet ve Acil Durum Teşkilatı risk ve ihtiyaç planını hazırlar; Hazine ve Maliye Teşkilatı bütçe rezervi, sigorta, acil nakit ve yeniden inşa finansmanı seçeneklerini kurar.

Afet ödeneği olağan harcamalara aktarılamaz. Kullanım, hak sahibi, ihale ve ödeme verileri kişisel güvenlik gözetilerek yayımlanır.

Büyük afetlerden sonra borç ve bütçe senaryosu güncellenir. Geçici vergiler veya kesintiler süre, amaç ve sona erme şartıyla kanunlaştırılır.

DİJİTAL MALİ SİSTEM

Bütçe, vergi, muhasebe, nakit ve borç verisi ortak fakat yetkileri ayrılmış dijital altyapıda çalışacaktır

Bütünleşik mali sistem her işlemi kaynağından sonuca kadar izler. Aynı veri farklı kurumlarca tekrar girilmez; değişiklik geçmişi silinemez.

Yapay zekâ risk analizi, hata tespiti ve tahmin için kullanılabilir; vergi borcu, ceza veya hak kaybı yalnız açıklanamayan otomatik kararla oluşturulamaz. İnsan incelemesi ve itiraz yolu zorunludur.

Siber güvenlik, yedekleme ve felaket kurtarma düzeni Dijital Devlet ve Siber Güvenlik Teşkilatıyla ortak standartta yürür. Mali veriye erişen her işlem kayıt altına alınır.

AÇIK MALİ VERİ

Kamu maliyesi uzmanların okuyabildiği belgelerden vatandaşın anlayabildiği açık hesaba dönüşecektir

Bütçe, borç, garanti, vergi harcaması, kamu şirketi ve mali risk verileri ortak takvimle yayımlanır. Aynı gösterge farklı belgelerde çelişkili biçimde sunulamaz.

Vatandaş bütçesi sade dil, grafik ve karşılaştırmalı bilgilerle hazırlanır. Verinin ham biçimi de araştırmacılar için açık formatta sunulur.

Sonradan revize edilen verinin eski sürümü ve değişiklik gerekçesi korunur. Mali istatistik güveni, yalnız yayımlamakla değil düzeltme geçmişini açıklamakla sağlanır.

PERSONEL VE KARİYER

Mali uzmanlık açık sınav, sürekli eğitim ve görev temelli kariyer sistemiyle korunacaktır

Uzman, denetçi, muhasebe, hazine, vergi ve hukuk kariyerlerinin ortak yeterlikleri ve alan farklılıkları belirlenir. Kurum içi geçişler nesnel sınav ve eğitimle yapılır.

Sözlü değerlendirmeler kayıt altına alınır; başarı sırası ve gerekçe açıklanır. Geçici görevlendirme kalıcı atamanın yerine kullanılamaz.

Rotasyon hizmet ihtiyacına dayanır ve aile, sağlık ve uzmanlık koşullarını gözetir. Personel siyasi görüş, sendika, yakınlık veya rapor içeriği nedeniyle cezalandırılamaz.

İÇ KONTROL VE DIŞ DENETİM

Kontrol işlemi yavaşlatmak için değil, hatayı doğmadan önlemek ve sorumluluğu göstermek için kurulacaktır

İç kontrol süreç sahipleri tarafından uygulanır; iç denetim sistemin riskini ve etkinliğini bağımsız olarak değerlendirir. Teftiş disiplin ve mevzuat ihlallerini inceler.

Sayıştay dış denetimi tüm hesap ve işlemleri kapsar. Gizlilik taşıyan finansal işlemler güvenli yöntemle denetlenir; gizlilik denetim dışı alan yaratmaz.

Denetim bulguları yalnız cevap yazılarak kapatılmaz. Düzeltme sorumlusu, tarih ve sonuç izlenir; tekrar eden hata yönetici performansına yansır.

HUKUKA AYKIRI MALİ TALİMAT

Kamu görevlisi bütçeye, vergi hukukuna veya kamu zararına açıkça aykırı emri uygulamak zorunda olmayacaktır

Mali işlem emri hukuka aykırıysa görevli yazılı uyarı yapar. Talimatın yazılı yenilenmesi, emri verenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Suç oluşturan, sahte kayıt isteyen veya kamu zararını gizlemeyi amaçlayan emir hiçbir durumda uygulanamaz. Güvenli bildirim ve koruma mekanizması bulunur.

Bu güvence mali disipline engel değil, disiplinin temelidir. Yetki kullanan ile kaydı yapan arasındaki sorumluluk açıkça ayrılır.

KRİZ VE HİZMET SÜREKLİLİĞİ

Ekonomik şok, siber saldırı veya doğal afette mali devlet hizmetleri kesintisiz devam edecektir

Maaş, sosyal yardım, vergi, gümrük, borç servisi ve temel ödeme sistemleri için yedek merkezler ve alternatif iletişim kanalları kurulur. Kritik görevlerin vekâlet zinciri önceden belirlenir.

Kriz tedbirleri süreli, hedefli ve maliyetlendirilmiş olur. Olağanüstü yetki kalıcı vergi, borç veya harcama düzenine dönüşemez.

Kriz sona erdiğinde kullanılan kaynak, alınan karar ve oluşan yük bağımsız değerlendirmeye tabi tutulur. Hızlı karar hesap vermeyi ortadan kaldırmaz.

KURUMLAR ARASI PROTOKOL

Mali sistemde görev çakışmaları kanun ve açık protokollerle önlenecektir

Devlet Planlama, Merkez Bankası, Gelir İdaresi, Sayıştay, Kamu İhale Kurumu, bağımsız finansal düzenleyiciler, yerel yönetimler ve diğer teşkilatlarla veri ve karar sınırları yazılı olur.

Protokoller kurumların kanuni yetkisini değiştiremez; yalnız iş akışı, veri biçimi, süre ve sorumlu birimi belirler. Gizli protokolle yeni mali yetki yaratılamaz.

Görev uyuşmazlıkları önce kayıtlı koordinasyon mekanizmasında çözülür. Çözülemeyen hukuki uyuşmazlıklar yetkili yargı mercilerine taşınır.

GEÇİŞ PLANI

Bakanlıktan teşkilata geçiş kamu ödemelerini ve vergi hizmetlerini durdurmadan tamamlanacaktır

İlk altı ayda görev, personel, veri sistemi, bütçe süreci, garanti, kamu varlığı ve taşra envanteri çıkarılır. Mükerrer birimler ve aynı işlemi tekrar eden onay basamakları belirlenir.

Altı ile on sekiz ay arasında bakan yardımcılığı katmanları kaldırılır, merkez hizmet alanları kurulur, Gelir İdaresi ve denetim birimlerinin sınırları kanunla netleştirilir. Ortak mali veri sözlüğü devreye alınır.

On sekiz ile otuz altı ay arasında devlet bilançosu, risk sicili, kamu varlığı envanteri ve açık mali veri portalı tamamlanır. Hiçbir aşamada maaş, tahsilat, borç servisi veya temel ödeme sistemi kesintiye uğratılmaz.

VATANDAŞIN HAYATINDAKİ SONUÇ

Yeni yapı verginin, bütçenin ve kamu borcunun anlaşılır ve öngörülebilir olmasını sağlayacaktır

Vatandaş vergi borcunun nedenini, kamu hizmetine ayrılan kaynağı ve devletin mali durumunu daha açık görecektir. İşlem süreleri, itiraz yolları ve idarenin sorumluluğu belirginleşecektir.

Şirketler ve yatırımcılar sık değişen idari yorum yerine önceden yayımlanmış kurallarla karşılaşacaktır. Bu durum ayrıcalık değil, herkes için eşit öngörülebilirlik sağlar.

Kamu yöneticisi kaynağı nereden bulduğunu, nereye harcadığını ve gelecek yıllara ne yük bıraktığını açıklamak zorunda olacaktır. Mali güven makamın sözüne değil, doğrulanabilir hesaba dayanacaktır.

NİHAİ İŞLEYİŞ

Hazine ve Maliye Teşkilatı tek mali görünüm, ayrılmış yetkiler ve sürekli denetimle çalışacaktır

TBMM bütçe ve vergi yetkisini kullanır; Başbakan mali politikanın siyasi sorumluluğunu taşır; Teşkilat bütçe, gelir, nakit, borç, muhasebe ve mali risk işlerini uzmanlıkla yürütür.

Devlet Planlama Teşkilatı uzun vadeli yönü, Merkez Bankası para politikasını, Sayıştay dış denetimi ve bağımsız kurumlar kendi düzenleme alanlarını korur. Koordinasyon yetki birleşmesine dönüşmez.

Böylece kamu maliyesi hızlı karar verebilen fakat keyfîleşmeyen, borçlanabilen fakat geleceği gizlemeyen, vergi toplayan fakat mükellef hakkını koruyan ve her kuruşu izlenebilir bir devlet kapasitesine dönüşür.