Çiçek Kurumlar›Anayasa Mahkemesi

MİLLÎ LİYAKAT SİSTEMİNDE ANAYASA VE HAK GÜVENCESİ

Anayasa Mahkemesi

Devletin bütün makamlarına Anayasanın üzerinde hiçbir güç bulunmadığını hatırlatan bağımsız yüksek mahkemedir.

On blok Mahkemenin görevini, sınırını ve karar yolunu; görevli kartları ise dosyanın kimler tarafından nasıl hazırlandığını açıklar.

Ne yapar?Anayasayı ve temel hakları korur

Nasıl çalışır?Dosya, gerekçe ve kurul kararıyla

Kararı kimi bağlar?Bütün devlet organlarını ve herkesi

Ne yapamaz?Kanun koyucu veya temyiz mahkemesi olamaz

ANAYASAL KİMLİK

Anayasanın ve temel hakların son güvencesi

Anayasa Mahkemesi, kanunların ve Anayasada gösterilen diğer işlemlerin en üst hukuk kuralına uygun olup olmadığını denetleyen bağımsız yüksek mahkemedir. Devletin herhangi bir makamına bağlı değildir.

Mahkeme on beş üyeden oluşur. Üyeler on iki yıllık tek dönem için, yüksek hukuk bilgisi, dürüstlük, tarafsızlık ve kamu güveni taşıyan hukukçular arasından belirlenir; aynı kişi yeniden üye olamaz.

Üyelikler yüksek yargı, hâkimlik ve savcılık, hukuk fakülteleri, barolar, kamu hukuku, insan hakları ve kamu denetimi gibi farklı meslek kaynakları arasında dengelenir. Hiçbir makam, parti veya dönemsel çoğunluk Mahkemenin tamamını tek başına belirleyemez.

15 üyeçoğulcu yapı12 yıltek dönemBağımsızyüksek mahkemeGerekçelibağlayıcı karar

TEMEL GÖREVLER

Anayasa Mahkemesi hangi işlere bakar?

Mahkeme kanunları, TBMM İçtüzüğünü, Cumhurbaşkanının anayasal işlemlerini ve Anayasada açıkça gösterilen diğer düzenlemeleri denetler. Bir kural Anayasaya aykırıysa iptal kararı verir.

Temel hakkının kamu gücü tarafından ihlal edildiğini düşünen kişi, olağan başvuru yollarını kullandıktan sonra bireysel başvuru yapabilir. Mahkeme ayrıca yüksek kamu görevlilerini görev suçları nedeniyle Yüce Divan sıfatıyla yargılar.

Siyasi parti kapatma davalarını ve siyasi partilerin mali denetimini karara bağlar. Kapatma son çaredir; barışçıl eleştiri, program önerisi ve anayasa değişikliği talebi tek başına yaptırım sebebi olamaz.

Norm denetimiBireysel başvuruYüce DivanParti davalarıParti mali denetimiKararların izlenmesi

ÇALIŞMA BİÇİMİ

Bir dosya nasıl karara dönüşür?

Başvuru önce kayıt altına alınır ve görev, süre, başvuru yolu ile belge şartları bakımından incelenir. Dosya hangi kurula aitse komisyona, bölüme veya Genel Kurula yönlendirilir.

Raportör olayları, tarafların görüşlerini, Anayasa hükümlerini ve önceki kararları tarafsız bir raporda toplar. Üyeler raporla bağlı değildir; dosyayı kendileri inceler, sorularını sorar ve görüşlerini müzakerede açıklar.

Karar kurulun oylamasıyla alınır ve gerekçesi tamamlanmadan açıklanmaz. Hüküm, gerekçe ve varsa karşıoylar yayımlanır; kararın ne istediği ilgili kurumun anlayacağı açıklıkta gösterilir.

Başvuru ve kayıt→Ön inceleme→Raportör çalışması→Kurul görüşmesi→Gerekçeli karar

KESİN YETKİ SINIRI

Anayasa Mahkemesi hangi işleri yapamaz?

Mahkeme TBMM’nin yerine geçerek kanun yazamaz, bütçe belirleyemez veya ülkenin hangi politikasının daha yararlı olduğuna karar veremez. Yalnız Anayasaya uygunluk denetimi yapar.

Bireysel başvuruda Yargıtay veya Danıştay gibi genel temyiz mahkemesi olamaz. Delilleri baştan değerlendiremez; yalnız karar veya işlemin temel hakkı ihlal edip etmediğini inceler.

Mahkeme siyasi görüşe, kamuoyu baskısına veya kişiye göre karar veremez. Anayasa hükümlerini sınırsız genişleterek yasama ve yürütmenin meşru görev alanını ortadan kaldıramaz.

Kanun yazamazPolitika seçemezGenel temyiz yapamazDelili baştan tartamazSiyasi karar veremezGerekçesiz hüküm kuramaz

KARAR VE SORUMLULUK

Kim hazırlar, kim karar verir, kim uygular?

Kayıt görevlisi dosyayı kabul eder, raportör hukukî incelemeyi hazırlar, komisyon başvurunun ilk şartlarını değerlendirir, bölüm bireysel başvurunun esasını ve Genel Kurul temel anayasal uyuşmazlıkları karara bağlar.

Kararı yalnız yetkili kurul verir. Başkan, Genel Sekreter veya raportör üyelerin yerine hüküm kuramaz; hiçbir üye de oyunu başka kişiye bırakamaz.

Kararı ilgili mahkeme, TBMM, yürütme kurumu veya idare uygular. Anayasa Mahkemesi uygulamanın yerine geçmez; ancak kararın yerine getirilip getirilmediğini izler ve süren ihlali açıkça gösterir.

Görevli kaydederRaportör hazırlarKurul karar verirİlgili makam uygular

YARGISAL GÖREVLİLER

Karar kurullarındaki görevler

Bu kartlar Mahkeme Başkanı, başkanvekilleri, üyeler, Genel Kurul, bölümler ve komisyonlar içindeki görev ayrımını gösterir.

Unvanlar oy üstünlüğü oluşturmaz. Her üye hukukî kanaatini bağımsız kurar; Başkanın görevi kararı belirlemek değil, görüşme ve kurum düzenini sağlamaktır.

Kartlara tıklandığında görevin yaptığı iş, kullandığı yetki ve kesinlikle yapamayacağı işlemler tek paragrafta görülür.

HUKUKÎ HAZIRLIK GÖREVLİLERİ

Dosyayı karara hazırlayan uzmanlar

Raportörler karar vermez; dosyanın doğru anlaşılması için olayları, iddiaları, hukuk kurallarını ve içtihadı tarafsız biçimde bir araya getirir.

Norm denetimi, bireysel başvuru, Yüce Divan ve siyasi parti dosyaları farklı bilgi ve usul gerektirdiği için uzmanlaşmış raportörlük görevleri bulunur.

Bu görevlerin ortak sınırı açıktır: Raportör karar sonucunu belirleyemez, taraflardan biri gibi davranamaz ve üyelerin bağımsız değerlendirmesine müdahale edemez.

İDARİ VE GÜVENCE GÖREVLİLERİ

Kayıt, yayım, güvenlik ve kurumsal süreklilik

Mahkemenin adil karar verebilmesi için dosyaların doğru kaydedilmesi, kişisel verilerin korunması, kararların zamanında yayımlanması ve kamu parasının düzgün kullanılması gerekir.

İdari personel yargısal kararın dışında çalışır. Genel Sekreterlik, kayıt, bilişim, yayım ve mali denetim görevleri Mahkemenin karar kapasitesini destekler.

Hiçbir idari görevli dosyanın sonucuna karışamaz. İdari kolaylık, başvuruyu geciktirme veya kararın içeriğini yönlendirme gerekçesi yapılamaz.

DENETİM VE HESAP VERME

Bağımsızlık denetimsizlik değildir

Mahkemenin yargısal kararları başka bir makamın onayına bağlı değildir. Bununla birlikte bütün kararlar gerekçeli yazılır, yayımlanır ve hukuk çevreleri ile toplum tarafından açıkça değerlendirilebilir.

Üyelerin tarafsızlığı, reddi hâkim, çıkar çatışması, mal bildirimi ve meslek etiği kurallarıyla korunur. Dosyayla kişisel bağı bulunan üye görüşmeye ve oylamaya katılamaz.

Mahkemenin bütçesi ve idari harcamaları Sayıştay denetimine açıktır; ancak mali denetim kararların içeriğine karışamaz. Geciken dosyalar, karar süreleri ve uygulama sonuçları kişisel veriler korunarak düzenli yayımlanır.

Gerekçeli kararKarşıoy açıklığıÇıkar çatışmasıSayıştay denetimiİş yükü verisiUygulama takibi

VATANDAŞ AÇISINDAN SONUÇ

Anayasa yalnız kâğıtta kalmaz

Vatandaş, kamu gücü temel hakkını ihlal ettiğinde ulaşılabilir bir anayasal başvuru yoluna sahip olur. Ağır harç, anlaşılmaz şekil şartı veya gereksiz gecikme bu yolu kullanılamaz hâle getiremez.

TBMM kanun yaparken, Başbakanlık uygulama yürütürken ve bütün kamu kurumları karar alırken Anayasanın sınırlarını dikkate almak zorunda kalır. Mahkeme kararı yalnız dosyanın tarafını değil, aynı sorunun tekrar etmemesi için bütün idareyi yönlendirir.

Ortaya çıkan düzen, Mahkemeyi devletin yerine geçen bir üst yönetim makamı yapmaz. Asıl sonuç; herkesin görevini bildiği, temel hakların korunduğu ve hiçbir kamu gücünün Anayasanın üzerine çıkamadığı güvenilir bir hukuk düzenidir.

Anayasa üstün olurHak ihlali giderilirKarar uygulanırAynı sorun tekrarlanmaz